ترمذى خود گويد : « اين كتاب را نوشتم و بر علماى حجاز عرضه كردم ، به آن راضى شدند ، بر دانشمندان عراق عرضه كردم ، به آن راضى شدند ، بر علماى خراسان عرضه كردم به آن راضى شدند و هر كس اين كتاب را در خانه‌اش داشته باشد ، گويى پيامبرى سخن‌گو در خانه دارد . » « 1 » 3 - عزابن‌اثير گويد : « او امامى حافظ بود . تصنيف‌هاى نيكويى دارد از جمله : الجامع الكبير في الحديث كه بهترين كتاب‌هاست . او نابينا بود . » « 2 » 4 - ابن‌خلّكان مانند سمعانى گفته است . « 3 » 5 - ابوالفداء ايّوبى : « او امامى حافظ بود و كتاب‌هاى نيكويى دارد از جمله « الجامع الكبير في الحديث » و نابينا بود . او از پيشوايان مشهور حديث است كه در علم حديث از آنان پيروى مىشود . . . . » « 4 » 6 - ذهبى : الف : « امام حافظ ، ابوعيسى محمّدبن عيسىبن سورة سلمى ترمذى ، نابينا و نويسنده‌ى « الجامع » و « كتاب العلل » . . . ابن‌حبّان در كتاب « الثّقات » گويد : ابوعيسى از كسانى بود كه گردآورى كرد ، تأليف نمود ، حفظ و مذاكره كرد و ابوسعيد ادريسى گفت : ابوعيسى در حفظ ، مثال‌زدنى بود و حاكم گفت : شنيدم عمربن عليك مىگفت : بخارى از دنيا رفت و در خراسان مانند ابوعيسى در علم و حفظ و ورع و زهد به جا نگذاشت . گريه كرد تا كور شد و سال‌ها نابينا ماند . . . . او گفت : در اين كتابم حديثى روايت نكردم جز اين كه بعضى از فقها به آن عمل كرده‌اند . . . . » « 5 » ب : « . . . او در اين زمينه از پيشوايان بود . . . . » « 6 » 7 - خطيب تبريزى ، مانند سخن مجدابن‌اثير را بيان كرده است . « 7 » 8 - سيوطى گويد : « حافظ و علّامه است . كشورها را در نورديد و به مردمان

--> ( 1 ) . جامع‌الأصول 1 / 193 و 194 . ( 2 ) . الكامل في التّاريخ حوادث 279 . ( 3 ) . وفيات الاعيان 4 / 278 . ( 4 ) . المختصر حوادث 279 . ( 5 ) . تذكرة الحفاظ 2 / 633 . ( 6 ) . العبر 2 / 62 . ( 7 ) . اسماء رجال المشكاة كه با « المشكاة » چاپ شده است : 3 / 803 .